Latest News

ZESPÓŁ FORTÓW TWIERDZY BRZESKIEJ

 

ZESPÓŁ FORTÓW TWIERDZY BRZESKIEJ
Kobylany, Lebiedziew, łobaczew Duży, Terespol, Murawiec-Żuki, Kolonia Dobratycze - unikalny zabytek budownictwa fortecznego w skali Europy.
Po klęsce Powstania Listopadowego władze carskie postanowiły zabezpieczyć zachodnie rubieże Rosji siecią twierdz zlokalizowanych na terenie Królestwa Polskiego. Formalnie uzasadniano to sukcesami Napoleona w wojnie 1812 r., ale jednocześnie zakładano, że wojskowe garnizony na etnicznych ziemiach polskich pozwolą trzymać w szachu niepokornych Polaków. Przystąpiono więc do budowy Cytadeli w Warszawie, twierdzy w Dęblinie i Modlinie oraz przebudowy twierdzy w Zamościu. Jednocześnie zadecydowano o budowie wielkiej twierdzy wojskowej w Brześciu nad Bugiem - mieście nazywanym przez Rosjan ich bramą na zachód Europy. Plan inwestycji przewidywał budowę cytadeli w widłach Muchawca i Bugu, na wschodnim brzegu Bugu oraz tzw. przedmościa terespolskiego, tj. sieci fortów osłaniających cytadelę od zachodu. Realizacja tego planu spowodowała zniszczenie dwu miast: Brześcia i Terespola. Kompletnie zburzono stary, zabytkowy Brześć, a nowe miasto wybudowano w innym miejscu. Już w 1834 r. zarządzenia wojskowe zabraniały budowy nowych i remontu starych domów w Terespolu. Postanowiono bowiem i to miasto przenieść w inne miejsce.
W latach 1836-46 powstała cytadela brzeska zbudowana wg projektu gen. Oppermana. Tworzyły je zamknięte w kole obronne koszary o długości 1800 m. Na dwóch kondygnacjach było 500 kazamat, które mogły pomieścić 12 tyś. żołnierzy.
W dwumetrowej grubości ścianach koszar pozostawiono liczne otwory strzelnicze skierowane wyłącznie na zachód, w kierunku Terespola, do prowadzenia ognia artyleryjskiego i z broni strzeleckiej. Oczyszczając i zabezpieczając przedpole twierdzy przesunięto Terespol kilka kilometrów na zachód od Bugu, lokując miasto z dwóch stron traktu warszawsko-brzeskiego na polach folwarku łobaczew i gruntach wsi Błotków. Jedyną budowlą ocaloną z dawnej zabudowy miasta jest dziś cerkiew prawosławna, stojąca kiedyś na zachodnim, a obecnie na wschodnim końcu Terespola.
Jednocześnie z wyburzaniem starego Terespola i budową nowego miasta przystąpiono do prac na przedmościu terespolskim twierdzy brzeskiej. Opasano ją pierścieniem umocnień w odległości 3-5 km od cytadeli. Na zachodnim brzegu Bugu wybudowano cztery potężne bastiony - wały ziemne o wysokości do 10 m, z kamiennymi śródszańcami wewnątrz. Przedmoście łączył z cytadelą największy w ówczesnej Rosji most linowy na Bugu i droga przez Bramę Terespolską w jej murach. 

Po Powstaniu Styczniowym władze carskie postanowiły rozbudować twierdzę brzeską poprzez pierścień 10 fortów artyleryjskich w promieniu 2,5-5 km na zachód od cytadeli. Na zachodnim brzegu Bugu wzniesiono wówczas dwa forty z cegły wzmocnionej betonem - w Terespolu i łobaczewie - oraz drogi na nasypach prowadzące do nich. W 1870 r., wraz z zakończeniem budowy kolei żelaznej z Terespola do Brześcia, wybudowano w Terespolu fort, którego artyleria miała zabezpieczyć teren za nasypem kolejowym oraz prochownię (przy obecnym przejściu granicznym na Bugu). Przed 1875 r. został wybudowany nowy fort w łobaczewie, rozpoczęto jednocześnie wznoszenie fortów w Lebiedziewie, Koroszczynie i Małaszewiczach Małych (obecnie grunty wsi Kobylany) w ramach kolejnej rozbudowy twierdzy o nowy pierścień 7 fortów artyleryjskich w promieniu 6-8 km od cytadeli. Każdy z nich miał 4 działa pośrednie oraz koszary, magazyny i prochownię. Nowy pierścień stanowił główną pozycję obronną twierdzy. W latach 1914-15 Rosjanie wybudowali jeszcze jeden pierścień fortyfikacji zewnętrznych, tworzący wysuniętą pozycję polową, głównie na przedmościu terespolskim, w promieniu 10 km od cytadeli.


Twierdza w Brześciu budowana i rozbudowywana przez Rosjan przez cały XIX wiek nie uchroniła ich od spodziewanego ataku z zachodu i od klęski. Podczas letniej ofensywy państw centralnych w 1915 r. wojska niemieckie po 2-dniowych walkach zajęły 26 sierpnia Brześć. W okresie międzywojennym twierdza brzeska służyła Wojsku Polskiemu. Zapisało ono bohaterską kartę jej obrony przed Niemcami we wrześniu 1939 r. Zajętą przez Wehrmacht twierdzę Niemcy oddali Armii Czerwonej, po czym w czerwcu 1941 r. musieli ją ponownie zdobywać. Obrona twierdzy przez garnizon Armii Czerwonej przeszła do legendy „wojny ojczyźnianej" ZSRR, a brzeska cytadela otrzymała miano "twierdzy - bohatera ZSRR". Dziś brzeska twierdza jest mauzoleum, nadal ściągającym pielgrzymki z całego byłego ZSRR.
Na dawnym przedmościu terespolskim, pozostały na terenie gminy Terespol obiekty forteczne znajdujące się w różnym stanie technicznym. Są wśród nich obiekty ziemno-murowane wchodzące w skład zespołu fortów we wsi łobaczew Mały, wybudowane w latach 1871-1885. Potężne betonowe ściany, kopuły i umocnienia ziemne otacza głęboka fosa, częściowo wypełniona wodą. Z łobaczewa prowadzi dawna droga forteczna do Koroszczyna, gdzie znajduje się najlepiej zachowany w gminie fort, zbudowany w latach 1911-14. Efektownie prezentują się potężne mury, szeroka fosa, charakterystyczna "szyja" oraz podziemne korytarze z licznymi wejściami.
Na południe od Koroszczyna położone są dwa forty w Kobylanach. Jeden po północnej stronie szosy Warszawa-Terespol został przed II wojną zaadoptowany przez Wojsko Polskie na magazyn benzyny dla pobliskiego lotniska w Małaszewiczach. We wrześniu 1939 r. doszło tu do tragedii - w dniach klęski miejscowa ludność postanowiła skorzystać z niepilnowanych już zasobów paliwa. Ktoś zaprószył ogień, doszło do ogromnej eksplozji, w wyniku której zginęło wielu ludzi, a potężne fortyfikacje fortu zostały częściowo zdewastowane (widać to nadal bardzo wyraźnie). Przy drodze z Małaszewicz Małych do Kobylan można oglądać resztki kolejnego fortu. Po południowej stronie szosy, nieopodal Czapelki, wznosi się prochownia (dziś mieszcząca bar o tej nazwie). Forty w Kobylanach zostały zbudowane przed 1914 r.

Pozostałości fortów można też oglądać we wsiach Lebiedziew i Żuki.
W skład zespołu fortecznego na terenie obecnej gminy Terespol wchodziło w sumie 31 obiektów (forty, dzieła międzyfortowe, baterie, wały międzyfortowe, drogi rokadowe):

  1. fort Terespol (1870 - 1885) - Lebiedziew,
  2. dzieło niewiadomego przeznaczenia, nie zachowane (przypuszczalnie wzniesione na początku XX w.),
  3. fort Łobaczew (1870 - 1885) - Mały Łobaczew,
  4. dzieło międzyfortowe Łobaczew Mały (1914- 1915),
  5. dzieło międzyfortowe "Bug" (1914-1915),
  6. dzieło międzyfortowe Lechuty Duże (1914 - 1915),
  7. prochownia Terespol, początek XX w.,
  8. fort Koroszczyn (początek XX w.) - Kobylany,
  9. dzieło międzyfortowe Koroszczyn (1914- 1915),
  10. dzieło międzyfortowe Morderowicze (1914- 1915),
  11. dzieło międzyfortowe Kobylany I (1914 - 1915) Małaszewicze Małe,
  12. dzieło międzyfortowe Kobylany II (1914 - 1915),
  13. dzieło międzyfortowe Dobryń Duży (1914-1915),
  14. fort Kobylany (początek XX w.),
  15. dzieło międzyfortowe Małaszewicze Duże (1914-1915),
  16. dzieło międzyfortowe Kobylany, nie istniejące (1914 - 1915),
  17. dzieło międzyfortowe Borek (1914 - 1915) - Lebiedziew,
  18. magazyn wojskowy Małaszewicze (1914 r.),
  19. fort Lebiedziew (początek XX w.) Dobratycze Kolonia,
  20. wał międzyfortowy (1914 - 1915),
  21. wał międzyfortowy (1914- 1915),
  22. wał międzyfortowy (1914-1915),
  23. wał międzyfortowy (1914-1915),
  24. fort Żuki (1914 - 1915) - Murawiec - Żuki,
  25. zespół baterii (1914 r.),
  26. wał międzyfortowy (1914 - 1915),
  27. bateria Piszczałocha (1914- 1915) nie zachowana,
  28. bateria Koi. Lebiedziew (1914 - 1915),
  29. bateria (Struga) (1914 - 1915) - Kolonia Dobratycze,
  30. bateria Żuki (1914-1915) nie zachowana,
  31. bateria Kolonia Dobratycze (1914-1915).
  32.  

Położenie na mapie: